Antropología
A morte antes e despois da Covid-19

A pandemia provocada pola Covid-19 está facendo que se fale dun antes e dun despois no tratamento e percepción da morte. Pero, realmente está a supoñer unha ruptura tan grande neste eido?

Cemiterio de Avión
Cemiterio de Avión (Ourense) Pablo Santiago

Asociación Galega de Antropoloxía (Agantro)


27 abr 2020 16:28

Dende o comezo da pandemia da Covid-19, os medios de comunicación transmiten diariamente cifras de falecidos, mensaxes de pésame e imaxes de resignación ante a imposibilidade de efectuar unha despedida e unha ritualidade acordes a un acontecemento tan transcendental como é a morte. Fálase mesmo dun antes e dun despois no que ó tratamento e á percepción da morte se refire pero, realmente está a supoñer unha ruptura tan grande neste eido?

Ante a complexidade do asunto, cómpre reflexionar con perspectiva, comprender a realidade de partida e poder así intuír a tendencia cara onde se encamiña a sociedade actual. Neste sentido, o caso de Galicia resulta de grande interese, ó incidir a pandemia nun momento en que se estaba a concluír o tránsito dunha ritualidade e concepción da morte que podemos definir como “tradicional” a outra máis “moderna”.

Dentro de calquera sociedade e cultura, a concepción e o tratamento da morte constitúen uns dos elementos que mellor definen as súas características esenciais. En certa maneira, tratar de superar a perda física e biolóxica da vida e pensar que existe unha segunda oportunidade foi e seguirá a ser unha das principais preocupacións da humanidade.

A consciencia da morte supuxo un salto cualitativo nas capacidades cognitivas da nosa especie e na súa complexización. En comparación cunha natureza onde, aparentemente, todo morre e renace nun ciclo sen fin, comezouse a reflexionar sobre a posibilidade de que a morte tampouco tivese un carácter definitivo para as persoas. A diferencia co resto dos seres vivos estaba na noción de individualidade: dende unha perspectiva humana, cada persoa é diferente, polo que o principio de rexeneración natural non é tan evidente. Foi así como se comezou a xerar un imaxinario da morte, é dicir, unhas crenzas que permitisen transformar o suceso da morte nun proceso cultural e social, ordenado a través dunha ritualidade e no que esta se erixise como un tránsito a outra realidade.

Tratar de superar a perda física e biolóxica da vida e pensar que existe unha segunda oportunidade foi e seguirá a ser unha das principais preocupacións da humanidade.

Desta forma, dende as súas orixes, a morte é para a humanidade un concepto, ou o que é o mesmo, unha construción social e cultural. En consecuencia, estamos ante unha realidade complexa, multidimensional e aberta a múltiples manifestacións e redefinicións, mais dotada dunha característica común: trátase dun concepto relacional imposible de disociar da idea de vida. De feito, ó sermos os únicos seres capaces de pensar, sentir e prever a morte, somos tamén os únicos que morremos en sentido estrito.

Todos sabemos que, ó nacer, contraemos un destino ineludible coa morte ó ser unha parte constitutiva da nosa existencia. Como diría Heidegger, somos seres para a morte. Con todo, o máis previsible dos sucesos, á hora da verdade, resulta ser o máis imprevisible, ó descoñecermos o cando, o como, o onde e, sobre todo, o para que e o por que da morte. Ante esta situación, a humanidade puxo en práctica e deseñou tantas respostas como culturas hai no mundo e, nelas, como nos ensinou o recentemente falecido Lisón Tolosana, a morte sempre manifesta a esencia, o sentido e o significado de cada pobo.

Agora ben, a cidadanía occidental do século XXI trata de aproveitar ó máximo os beneficios do “estado do benestar” e da sociedade de consumo na que vive. Ó mesmo tempo camiña polos vieiros dun eterno progreso que asocia cos valores do posmodernismo e do neoliberalismo, do desenvolvemento científico e tecnolóxico, da exaltación da xuventude, do hiperindividualismo, do culto ó corpo, da felicidade “obrigatoria” amparada na aparencia, no presentismo, no efémero e na superficialidade... E neste proceso foi configurando unha nova concepción da morte, artificial e, en certa medida, deshumanizada.

Deste xeito, nas últimas décadas, a percepción da morte foise baleirando de contido social ó desprazarse do ámbito comunitario ó individual e do público ó privado. A orixe deste proceso varía en función dos especialistas que consultemos, pero existe un certo consenso en situala no comezo da racionalización da cultura occidental, na construción dos estados modernos e, sobre todo, na irrupción do sistema capitalista.

Así, dende a Ilustración, o avance do individualismo propio da burguesía e do paternalismo estatal, intensificado coa configuración do “estado do benestar”, fixo que as persoas negasen a realidade da morte. Desta maneira, confiouse no avance da ciencia e da tecnoloxía e na protección dos seus estados, a cambio de pensar unicamente nun proxecto vital carente dun final definido. Por outra banda, esta percepción facilitaba que empresas e estados puideran impoñer unha noción da realidade onde o importante tan só é o presente e o pragmatismo dunha vida que se desenvolve á marxe da morte, xa que esta aniquila e nega calquera idea de progreso, consumo e plans de futuro.

Iglesia eólico

A expulsión e a negación da morte na vida das persoas coincide, pois, coa afirmación histórica do individuo e co rexeitamento das vinculacións relixiosas e comunitarias coas que estaba asociada nas culturas tradicionais. A particular evolución socioeconómica de Galicia con respecto a outras sociedades occidentais explica que este proceso se iniciara máis tarde e se demorara no tempo. Con todo, a comezos do século XXI, a nosa sociedade xa comparte eses principios e a morte en Galicia tamén se relega ó silencio, ata o punto de constituír un tema incómodo, en definitiva, unha realidade que se nega, se disfraza e se oculta co obxectivo de tratar de vivir de costas a ela.

Do mesmo xeito, tampouco existe unha pedagoxía da morte, algo que se xustifica na intención de protexer a infancia e a adolescencia do que, en realidade, se erixe como unha evidencia do medo, a impotencia e a incomprensión que os adultos senten e manifestan cara á morte. Desta forma, dáse unha situación que xa definiran autores como Giddens ou Seale en termos de experiencia secuestrada ou de pornografía da morte, pois representa unha temática negada e prohibida para a xente nova, que se manifesta de forma simbólica, pouco realista e, moitas veces, a través dun sentimento de vergoña.

Na cultura tradicional galega, a morte estaba ben definida e artellada na sociedade e nas súas relacións comunitarias. Era unha realidade tanto persoal como colectiva, xa que o protagonismo do fenómeno recaía a partes iguais no individuo que ía falecer e nos seus achegados. Veciños, familiares e amigos, todos eles exercían en conxunto un papel definido nun proceso de longa duración que poñía en práctica unha serie de redes de solidariedade intercomunitarias que contaban, ademais, con mecanismos que facían da morte un acto predicible a través dun imaxinario que, ó mesmo tempo, a facía comprensible. Así, tanto o futuro defunto como os seus achegados víanse integrados nunha ritualidade que comezaba dende antes de irromper o deceso e que os acompañaba durante a despedida e con posterioridade á celebración dos rituais funerarios, facendo que o dó fose tamén unha realidade colectiva e compartida.

Tampouco existe unha pedagoxía da morte, algo que se xustifica na intención de protexer a infancia e a adolescencia do que, en realidade, se erixe como unha evidencia do medo, a impotencia e a incomprensión que os adultos senten e manifestan cara á morte.

Fronte a esta realidade, na Galicia actual, a morte concíbese como un suceso privado totalmente desconectado da comunidade, ó desvincularse das casas e, en certa maneira, de familiares e veciños, e ó concentrar todos os feitos asociados a este proceso nun tanatorio e nun espazo funerario afastado dos núcleos de referencia.

Trátase dunha morte na que, dende a perspectiva dos que seguirán vivos, se oculta e se disfraza a dor, ó mesmo tempo que se eliminan as manifestacións de dó e loito. Importa máis a volta á vida cotiá que a asimilación da experiencia tráxica da morte. Por iso se opta por un ritual rápido, burocratizado e delegado a profesionais en detrimento dunha interacción social que permitía liberar emocións e sentimentos á vez que facilitaba a comprensión e a asimilación do suceso. É certo que se manteñen certas prácticas funerarias, pero os ritos e a simboloxía que lles daban sentido perdéronse, facendo das mesmas accións unhas realidades incomprensibles e, en moitos casos, incómodas, sobre todo, para os sectores máis novos da sociedade.

Na outra cara desta realidade atopamos a un moribundo ó que se lle nega a posibilidade de comprender a inminencia da súa morte, ó imperar o discurso médico sobre o persoal, e de despedir a súa existencia nun entorno coñecido e a carón da xente que o acompañou ó longo da súa vida. En definitiva, Galicia, con anterioridade á irrupción do Covid-19, estaba a experimentar de maneira acelerada as características propias dun modelo de percepción da morte que Ariès denominou hai tempo morte invertida e que outros especialistas como Walter prefiren chamar morte moderna.

Importa máis a volta á vida cotiá que a asimilación da experiencia tráxica da morte. Por iso se opta por un ritual rápido, burocratizado e delegado a profesionais en detrimento dunha interacción social que permitía liberar emocións e sentimentos á vez que facilitaba a comprensión e a asimilación do suceso.

Como consecuencia desta realidade, a sociedade galega encara a crise da pandemia dende unha posición na que conta con múltiples relatos e experiencias para afrontar a vida, pero ningún para unha morte que, ademais, ten banalizada, trivializada e insensibilizada por mor do uso que fan dela, entre outros, os medios de comunicación, os videoxogos e o cine, como unha realidade distante e ficticia. Ó non vivir a morte, a meirande parte das persoas carecen dun coñecemento racional sobre ela, polo que son incapaces de comprender o que realmente sucede nesa transición e, menos aínda, como afrontala. Trátase dunha cuestión social e cultural: ninguén pensa realmente na morte. Facelo publicamente, sería unha mostra de mal gusto, mesmo de mala educación. E, se se descobre que alguén o fai na intimidade, constituiría unha evidencia de enfermidade ou perversión mental.

Con todo, malia que se negue e se oculte, a morte, como é lóxico, segue espertando sentimentos comúns ós experimentados en calquera cultura: melancolía, tristeza, baleiro existencial, angustia, ansiedade, medo, culpabilidade, enfado, ira, incredibilidade, impotencia, frustración, vulnerabilidade, fraxilidade etc. Todas estas son sensacións que se incrementan nestes días en que a morte parece unha realidade máis próxima ca nunca.

No medio desta tendencia, o confinamento e as restricións impostas para paliar os efectos do Covid-19 están a provocar unha intensificación da mesma e non tanto unha alteración. En efecto, o que se está a observar son as consecuencias extremas dunha percepción e dun tratamento da morte en que o individuo, tanto o que morre como o que perde o ser querido, queda sumido na máis absoluta soidade ante a deshumanización e a desnaturalidade dun sistema burocratizado e delegado a hospitais e empresas funerarias.

Así pois, volvendo á pregunta coa que se iniciaba o artigo de se haberá un antes e un despois da pandemia no que á concepción e ó tratamento da morte se refire, todo parece indicar que non. O único mecanismo que podería modificar esta realidade sería unha volta á colectividade e, polo tanto, á ritualidade compartida, algo que implicaría o sacrificio dos valores individuais que sustentan a sociedade en que vivimos e que, ademais, cada día é máis global e, xa que logo, máis difícil de alterar. Porén, o tempo dirá se a sociedade galega opta por seguir polo camiño iniciado, recuperar actitudes e costumes perdidos ou por redefinirse culturalmente cara a un novo horizonte.  

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra en tu cuenta.

Relacionadas

AGANTRO
Agantro O número 262 dunha rúa no Porto
Nunha casa do Porto estudantes de todo o mundo entrelazan culturas e lembranzas, deixando nas súas paredes un rastro de convivencia e cambio continuo.
AGANTRO
México O mundo en chamas
Escribo dende México sobre a violencia no país e no mundo, pois alén da invención da «narcocultura», compre reflexionarmos sobre o violentamento global do imaxinario, a sociedade e a política.
AGANTRO
Agantro Cartografando as violencias no corpo, na mente e no mapa
As violencias de xénero teñen múltiples impactos nas vidas das mulleres e crianzas que a enfrontan. Para evitar a cronificación da violencia cómpre colocar as súas voces no centro do deseño e execución das políticas públicas.
Hidrógeno
Descarbonización Los planes de expansión del hidrógeno en Europa chocan con la falta de energía verde para producirlo
La escasez de hidrógeno producido con renovables y el exiguo desarrollo del aluvión de proyectos anunciados ponen en entredicho la estrategia de descarbonización en Europa, según un informe de Global Energy Monitor.
Crisis climática
Parlamento Ciudadano Climático Un jurado popular ciudadano para combatir la crisis climática y el retroceso democrático
En un momento crítico para la democracia y la acción climática, cinco organizaciones medioambientales reunieron en el Congreso de los Diputados a científicos, actores sociales y asambleístas para impulsar un Parlamento Ciudadano Climático Permanente.
Pensiones
Revalorización de las pensiones Los pensionistas no se fían y salen a la calle tras el rechazo al decreto ómnibus
La Unidad de Acción de Madrid convoca a manifestarse este viernes 31 frente a la sede del PP tras la “posición negativa de la derecha ultranacionalista, sea española o catalana”.
Ayuntamiento de Madrid
Convenio colectivo Las cuidadoras ganan a Almeida: Madrid anuncia nuevos pliegos con la subida salarial pactada
Las trabajadoras de cuidados seguirán en huelga dado que “no hay nada tangible”. El anuncio afectaría a 12.000 personas empleadas por el Ayuntamiento, pero no a las 2.000 trabajadoras más convocadas a la huelga que trabajan para la Comunidad.

Últimas

Cine
El Salto recomienda Diez películas y series en Filmin para acercarse a la diversidad de Andalucía
Una selección realizada por la periodista de El Salto Aurora Báez Boza sobre las mejores películas y series para descubrir las diversidades que habitan dentro de Andalucía
Salario mínimo
Pacto bipartito Trabajo y sindicatos acuerdan la subida del salario mínimo en 50 euros sin el apoyo de la patronal
Díaz anuncia un acuerdo con los sindicatos que llevará al Congreso de Ministros de forma “inminente” la propuesta del Ministerio de Trabajo. Los sindicatos proponían una subida de 66 euros y la patronal, de 34 euros.
Comunidad de Madrid
Comunidad de Madrid Sin materiales, sin protección adecuada y sin financiación: los bomberos de Madrid denuncian “abandono”
La contaminación de los equipos de protección de cinco bomberos en un incendio en una nave de reciclaje hace levantar de nuevo la voz de los sindicatos, que ya tienen denunciada ante el TSJ de Madrid, la falta de financiación.
Opinión
Opinión No es Poder Popular todo lo que reluce
VV.AA.
No hay alternativa capaz de cambiar este sistema que no hable claramente de socialismo y de clase trabajadora
Lavapiés
Madrid Lavapiés gana un asalto a la organización fascista Hacer Nación
La empresa en la que se iban a organizar unas jornadas con figuras de la extrema derecha europea ha confirmado que comunicó a Hacer Nación que no le cedía su espacio.
Más noticias
Madrid
Justicia El fiscal general del Estado, en el alambre, declara como investigado ante el Supremo
Álvaro García Ortiz acude al alto tribunal a explicar su versión de las filtraciones denunciadas por el entorno de la pareja de Isabel Díaz Ayuso. Es la primera vez que un fiscal de su categoría declara como investigado.
El Salto Radio
EL SALTO RADIO Cultura y resistencia desde América del sur
Cuatro historias sonoras de experiencias creativas y comunitarias en algunas ciudades de Perú, Argentina y Paraguay

Recomendadas

Dana
Tres meses de la dana “Aquí no llovió casi nada”
VV.AA.
Un vecino de Benetússer explica cómo la riada arrasó y cambió para siempre las vidas de miles de personas.
Crímenes del franquismo
Isabel Alonso Dávila “El franquismo fue una máquina de fabricar miedo y dolor hasta el final”
Detenida en Granada en 1974 y 1975 por su vinculación con el movimiento estudiantil antifascista de la época ha presentado la primera querella en Andalucía por Crímenes contra la Humanidad en la dictadura franquista
Jaén
Andalucía Lopera no quiere que Greenalia especule con sus olivos
Decenas de pequeños olivareros de la Campiña Norte de Jaén podrían perder sus terrenos en beneficio de una empresa que quiere talar los árboles para instalar siete parques fotovoltaicos.
Redes sociales
Nuevas normas Meta abraza el discurso de odio y desafía la normativa anti discriminación
La plataforma de Mark Zuckerberg anunció cambios en sus normas: cuando empiecen a aplicarse, los comentarios misóginos y LGTBIAQ+fobos no violarán su política, pero existen herramientas para denunciar el discurso de odio.