AGANTRO
O mundo en chamas

Escribo dende México sobre a violencia no país e no mundo, pois alén da invención da «narcocultura», compre reflexionarmos sobre o violentamento global do imaxinario, a sociedade e a política.
Cierre de campaña elecciones México 2024
Peche de campaña de Claudia Sheinbaum no Zócalo da Cidade de México, onde foi xefa de goberno.
Doutor en Antropoloxía Social e Investigador Posdoutoral na Universidad Michoacana de San Nicolás de Hidalgo (México).
9 jun 2024 06:00

A Avenida Acueduto é un longo tramo de vía que corre á beira doutra importante arteria central da cidade: a Avenida Madero. Estamos en Morelia, México, cidade que celebra nestes días os 483 anos da súa fundación. E aínda que levamos meses esperando que chova, no que é xa unha das épocas máis quentes e secas na historia do país, o certo é que toda a auga que necesitamos contrasta co chuvieiro de tempo que caeu dende que a cidade botou a andar, primeiro como Valladolid, e logo como Morelia, en lembranza do heroe da Independencia, José María Morelos e Pavón. Para celebralo, o sábado 18 de maio organizáronse varios concertos de balde no centro. Un cartel que axuntou os ritmos máis bailables da música latina co son da banda norteña de Sinaloa. Pero sen dúbida o prato forte da velada foi Emmanuel, un nome que pode que non diga moito en España, pero que é un emblema da música romántica e do pop latinoamericanos.

No seu libro Escenas de pudor y liviandad (Ed. Grijalbo, 1988), o escritor Carlos Monsiváis referiuse ao concerto que Emmanuel deu en 1986 na sala Metrópolis da Cidade de México, no acomodado sur da capital. Naquel tempo, o cantante arrincaba suspiros a quen se deixaba atrapar polos seus orixinais movementos. Por entón, as letras e os contoneos do cantante daban corpo ao sexenio priísta de Miguel de Lamadrid. Para Monsiváis, Emmanuel encarnaba “la ligazón entre el sentimentalismo de los miembros del Gabinete Económico y el de los clubs de admiradoras”. Agora, case corenta anos despois, un veterano e ben conservado artista, coa voz naturalmente mermada, facía un concerto ao aire libre xunto á impoñente catedral moreliana. Dende alí, detiña uns segundos o concerto para referirse á violencia que arrasaba ao país e lanzaba unha mensaxe na que falaba de Deus, Xesús e da Virxe de Guadalupe. Ogallá que Monsiváis tivera estado alí para comparar os dous concertos da estrela!

Desafortunadamente, Monsiváis non apareceu, e o único que quedou para “facer o paro” (expresión coloquial mexicana que significa ‘axuda’ ou ‘intercesión’) ao seu recordo foi un espido e “güero” (‘louro’) antropólogo, poeta de extranjis, errante fillo da emigración galega que chegou a América, e que agora, ante o totémico cantante, que xa só poñía significado á nostalxia, emocionábase discretamente ante os recordos daquela voz que chegaban soando dende a súa afastada infancia, mentres pensaba no México presente, un país que non deixaba de interpelalo coas súas múltiples expresións e excesos de todo tipo. É máis que probable que para comprender un país como este, para incorporalo e facerse carne con el, un deba asumir esa clase de excesivos contrastes e aprender a escorregarse dende a éxtase sensorial dunha riqueza cultural xigantesca ata o tremor que nos percorre cando nos decatamos, un día si e outro tamén, dos novos corpos que apareceron no centro da “nota vermella” (xénero periodístico adicado aos crimes), pero que podrecen nas marxes da historia, en anacos con claros sinais de tortura.

O propio Monsiváis conxugou aquela pudorosa lixeireza dos seis anos de goberno de Lamadrid e o seu pop-emmanuelismo, co tremor dun presaxio futuro que trocou a imaxe nacional Guadalupana pola contraimaxe ensanguentada da Santa Morte, que tanto veneran os asasinos co fin de salvar o coiro ou, cando menos, de deixar un cadáver dunha peza e non en pedazos metidos en bolsas de lixo. Así foi que o escritor ideou outro título clarividente: Los mil y un velorios (Debate, 2009), no que dá conta dos relatos máis sanguentos que permanecen xunto á historia recente do país e a iso que se deu en chamar —con máis olfacto comercial que reflexivo— “narcocultura”, cuxa banda sonora xa non aposta polas melodías románticas, as facianas anenadas e os movementos felinos, senón máis ben polos “galos” crus e belicosos que saen á escena cargados con cocaína e prata -a do diñeiro e a das balas-, e cos movementos secos que mellor conveñen a un nihilismo desesperado disposto a matar ou morrer por nada, pois como cantaba o lendario cantante de corridos Chalino Sánchez, “pa’ todo el que vive recio se encuentra lista una fosa”.

Neste punto, dá igual que falemos do flamenco-trap de Rosalía, do impostado carisma que amosan os narcos das series e telenovelas, do corrido “tumbado” de Peso Pluma co seu Grammy ou mesmo do chamado estilo “rexional mexicano”, todo acaba convertendo a dor local en ferida nacional e beneficio transnacional

Precisamente, no seu libro Corridos tumbados: bélicos ya somos, bélicos morimos (Ed. Ned, 2024), o profesor José Manuel Valenzuela Arce recolle estas terribles palabras do intérprete sinaloense, ao que de feito “xuraron” de morte no medio dun dos seus concertos e mataron pouco tempo despois. A obra do profesor aborda esa música, cuxa popularidade leva tatuado o triplo percorrido actual das mercadorías culturais, tanto o do seu sentido local como o da súa confusión cos relatos nacionalistas e as mensaxes dun mercado global que lava o rostro do crime a forza de reduccionismos e clichés culturais. Neste punto, dá igual que falemos do flamenco-trap de Rosalía, do impostado carisma que amosan os narcos das series e telenovelas, do corrido “tumbado” de Peso Pluma co seu Grammy ou mesmo do chamado estilo “rexional mexicano”, todo acaba convertendo a dor local en ferida nacional e beneficio transnacional, e facendo que o sangue dos mortos se volva brillo para os vivos e falso resplandor de ouro “cortado” co sangue dos inocentes.

A saída máis simple tende a usar o nacional como pretexto para considerar todo isto, ou ben presentando á nación como o único que temos á man para afrontar os imperativos do capitalismo global, ou ben tentando convencernos de que a súa historia cultural proba que uns países gardan unha maior relación coa violencia que outros. O primeiro converteuse na estratexia predilecta da ultradereita á hora de fabricar confusión e ocultar detrás dese cacarexo oco da nación unha reeditada versión do darwinismo social e unha coartada para o delirio exterminador que mostra o capitalismo criminal dos nosos días. Pensemos nos recentes berros do energúmeno Javier Milei en España, na súa estudada mercadotecnia de anarcocapitalismo gore —con motoserra incluída— e na súa desubicada actitude de psicópata presidencial. O segundo, en cambio, sacrifica a imaxe simplificada e tópica duns países en beneficio doutros, que deste xeito se reafirman na arrogante idea de civilización e desenvolvemento que se teñen feito á medida. En ambos os casos, trafícase cunha visión adulterada da realidade, que toma o local e o nacional como proba dun destino antes que como un proceso histórico que involucra ao capitalismo global —ese que a ultradereita di atacar cando en realidade é o seu berce— no aumento da violencia en todo o mundo e en todos os sectores, dende os delituosos ata os económicos, mediáticos e políticos.

O máis sinxelo é escandalizarse dos masacres perpetrados polos cárteles da droga. O difícil é recoñecer a nosa complicidade co horrendo rumbo das cousas cando devoramos sen inmutarnos unha morbosa serie de HBO

Mentres as mercadorías globais —nas que cabe xa case todo, mafias, cancións e razzias étnico-politicas— desvían de si a sospeita de truculencia, algúns países e os seus rachos internos son utilizados como chibos expiatorios dunha violencia que non podemos limitar de ningún xeito ao crime organizado, senón que se converteu en algo moito maior, nun mal xeneralizado que degrada a política, o xornalismo e a comunicación, aos que converte nunha sucursal da pornografía da imaxe e da súa violenta visibilidade. Neste sentido, o máis sinxelo é escandalizarse dos masacres perpetrados polos cárteles da droga. O difícil é recoñecer a nosa complicidade co horrendo rumbo das cousas cando devoramos sen inmutarnos unha morbosa serie de HBO que fai caixa co despezamento dun cirurxián plástico en Tailandia cometido polo fillo dun popular actor, ou escorregamos nunha pantalla a imaxe do berro cristalizado de miles de nenos palestinos abandonados por un dedo que, resignado a non poder facer nada, só aprendeu descender cada vez máis, como quen fose durmido camiño do inferno.

O antropólogo e historiador Claudio Lomnitz abordou o tema da violencia no caso de México. Así o fixo nos seus dous libros, El tejido social rasgado (Ed. Era, 2022) e Para una teología política del crimen organizado (Ed. Era, 2023), nos que, entre outras cousas, alude ao macabro rexurdir do canibalismo entre grupos do crime organizado. Con todo, o máis salientable é a aterradora pregunta que expón: e se estivera a emerxer outro tipo de Estado cuxa soberanía se reflicte precisamente nese crime totalmente caprichoso que comete o líder criminal? Unha arrepiante posibilidade que, por unha banda, nos leva a pensar na “necropolítica” analizada polo pensador camerunés Achille Mbembe, e, por outra, fainos lembrar a sospeita que historicamente sinalou ao exército como o executor dos desmáns e abusos ordenados ou autorizados polo Estado. Na conciencia de países como México, isto último é algo aínda moi presente (Europa, por desgraza, o esqueceu), con crimes asociados aos sucesivos gobernos de Felipe Calderón e Enrique Peña Nieto -instalados comodamente en Madrid grazas ao favor da ultradereita española- e que recentemente algúns tamén sinalaron con respecto á militarización do país durante a presidencia de Andrés Manuel López Obrador.

Pero mentres a violencia produce os seus mortos nos baldíos rexionais e os conta ou silencia a milleiros nas solipsistas e branqueadas narrativas nacionais, o tráfico de influencias lava as súas mans ensanguentadas nas eiras internacionais e resitúa as consecuencias do tecido social rachado sinalado por Lomnitz nun escenario que vai alén de calquera caso particular, por moi morboso e vendible que sexa. É aí onde as análises do antropólogo mexicano poden completarse con outras. Dende un nivel microcultural, coas que apuntan ao boom comercial das series de narcotraficantes, á conquista “glocal” da música norteña e aos imaxinarios de poder, destrución e morte a través dos cales a ampla gama de narcocorridos acapara as paisaxes sonoras de cidades como Morelia. Dende un macrosocial, coas que vinculan o avance do capitalismo neoliberal cun dispositivo transhumanista que fusiona a violencia planetaria co control tecnolóxico e integral sobre a vida dos individuos e sobre a vida, tout court. É o que sostivo o xornalista e intelectual mexicano, Sergio González Rodríguez, na súa obra Campo de guerra (Anagrama, 2015).

Perante un panorama semellante, nin a violencia pode ser vista como algo alleo á historia concreta dos lugares —o contrario a convirte nunha abstracción— nin tampouco podemos considerala como a expresión exclusiva dun suposto carácter local —algo que só esaxera o relativismo. O chairo incendiado co que Juan Rulfo cifrou metaforicamente unha parte real da violenta historia do México rural —algo que faría tamén Elena Garro na súa impresionante novela Los recuerdos del porvenir (451 Editores, 2011)— convive hoxe cun mundo irreal que pretende negar as propias chamas que o consomen cunha violencia atroz, crecente e global. Non se trata, pois, de negar os particularismos. Como entenderíamos entón que Deus, Cristo e a Morena Guadalupana caiban no concerto dun vello ídolo da canción? Trátase máis ben de integralos nunha historia xeral da violencia neoliberal, sen desentendérmonos tan comodamente dos lazos que os unen aos nosos propios consumos e á agresividade das nosas agónicas relacións sociais. Sexa como for, como metáfora ou nota vermella, o certo é que hoxe unha gran parte de nós camiñamos coma se unha fosa común estivese a esperarnos: así de recia anda a cousa.

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra en tu cuenta.

Relacionadas

México
México El Coyul, un ejemplo de resistencia indígena frente al despojo en el Istmo de Oaxaca
La Sociedad Agrícola y Ganadera El Coyul continúa apelando la sentencia por despojo agravado y secuestro interpuesta a 21 de sus miembros
Yemayá Revista
México Sobrevivir en la frontera: el cuerpo como moneda de cambio
En Tapachula, punto clave de la frontera sur de México, miles de mujeres migrantes permanecen atrapadas sin poder seguir su camino hacia Estados Unidos.
México
Opinión El umbral hacia el fin
Las autoras expresan los malestares de ellas y otras mujeres mexicanas que han tenido que migrar a consecuencia de la violencia desatada por “la guerra contra las drogas” impulsada por el expresidente mexicano, Felipe Calderón, en 2012.
Galicia
Vivienda ¿Por qué no nos atrevemos a hablar de rentismo popular? Cuando tu casero no es un fondo buitre
Activistas y especialistas abordan la incidencia y la responsabilidad de los pequeños propietarios en el problema de la vivienda en Galicia, donde es especialmente incidente, y en el resto del Estado.
Economía
Aranceles Trump anuncia nuevos aranceles del 20% a Europa en “el día de la liberación”
El presidente de los Estados Unidos vuelve a amenazar con impuestos a las importaciones que, según él, son respuesta a los gravámenes sobre empresas estadounidenses en Europa.
Melilla
Fronteras El bloqueo burocrático en el CETI de Melilla deja en situación de calle a nueve refugiados marroquíes
El Centro de Estancia Temporal de Inmigrantes (CETI) lleva a cabo una práctica de discriminación, vulneración del derecho al asilo y denegación de entrada de solicitantes de asilo marroquíes, según denuncian 26 organizaciones.
Música electrónica
Música Herbert y la banda sonora sin fin de un tiempo revuelto: “Si todo funcionara bien, necesitaríamos menos arte”
El músico británico Matthew Herbert desea cambiar el mundo y una de las herramientas que usa para ello es la música. El 4 de abril presenta en Madrid su nuevo proyecto junto a la vocalista e improvisadora Momoko Gill.
En el margen
Laurent Leger-Adame “Fotografiar cuerpos negros es añadir narrativas que no están presentes en la fotografía mainstream”
Este fotógrafo nació en territorio de ultramar francés pero se crio en París y ha vivido y trabajado profesionalmente en Estados Unidos y Argentina. Actualmente reside en España, donde ha venido realizando diversos trabajos con la afrodiáspora.

Últimas

Formación El Salto
Formación Masculinidades neoliberales: afectos de odio, cultura bro y extrema derecha
Abiertas las inscripciones para esta nueva propuesta de formación online, que abordará la relación entre el fortalecimiento de las derechas, el avance de un neoliberalismo desbocado y la aparición de culturas de género cada vez más conservadoras.
En saco roto (textos de ficción)
En saco roto El cuarto
No iba a tocar nada porque aquel era el cuarto en el que había nacido su madre. Así que a Laura le gustaba imaginarlo a mediados de los años 40 del siglo pasado.
Macrogranjas
Maltrato animal Retiran el sello de bienestar animal a la granja vinculada a Mercadona donde ocurrió una “masacre” de pollos
La propietaria de la instalación, Lusiaves, ha perdido la certificación catalana de bienestar animal Welfair. Tras las difusión de imágenes de la “masacre”, plantilla actual y pasada de la empresa aseguró que eran prácticas “recurrentes”.
Euskal Herria
Gaztetxe El desalojo de Txirbilenea en Sestao: una lucha por la autogestión en la Margen Izquierda
Los centros sociales okupados no pueden limitarse a ser refugios de la autonomía juvenil o de la contracultura; deben convertirse en espacios de articulación de una nueva coalición.
Palencia
Memoria histórica Hontoria de Cerrato sobre el homenaje a un vecino deportado a los campos nazis: sí, pero lejos
La asociación memorialista de Palencia pide la instalación de un adoquín, conocido como ‘Stolpersteine’, con el nombre de Antonio García Hevia, un español que estuvo en los campos nazis.
Más noticias
León
Accidentes laborales Cuatro mil personas despiden en Villablino a los mineros muertos
Los sindicatos se concentran en Oviedo y exigen al Principado que se persone como acusación particular en el proceso penal. En 2023, un vecino alertó de las condiciones de inseguridad bajo las que operaba la mina.
Comunidad de Madrid
Instituto del Menor La Comunidad de Madrid arranca una hija a una mujer peruana que ha denunciado violencia de género
La madre afectada, Pamela L.C., considera que ha habido un componente racista en el arrancamiento. La mujer no obtuvo ninguna información sobre el paradero de su hija hasta la citación en el Instituto Madrileño del Menor una semana después del parto.

Recomendadas

Asturias
Asturias Cinco muertos en la mina de Zarréu: demasiadas preguntas sin respuesta
El accidente más grave en la minería asturiana en casi tres décadas vuelve a poner en cuestión el sistema de permisos, controles y ayudas públicas para minas en proceso de reconversión.
Violencia obstétrica
Violencia obstétrica Helena Eyimi, matrona: “El parto es un misterio y queremos controlarlo todo, pero no podemos”
Consentimiento informado, trato personalizado y libertad de elección. Para Helena Eyimi (Madrid, 1975) , matrona asesora de Naciones Unidas, es fundamental que las mujeres se sitúen en el centro de las decisiones durante el parto y esos tres conceptos son clave.
Culturas
Culturas Lorca fue también un visionario que intuyó los vínculos entre la música negra y el flamenco
La 24ª edición del Festival de Flamenco de Nueva York abrió un espacio de debate para analizar el impacto que tuvo el movimiento cultural del Renacimiento de Harlem en la obra del poeta granadino.