Salud
Disrupción endócrina e sustentabilidade

O emerxente problema dos disruptores endócrinos ten relación directa con varios aspectos do proceso de colapso ecosocial.

Partículas de plástico
Partículas de plástico. Foto de Clare Black.

Coordinador do Instituto Resiliencia

11 feb 2020 06:00

As substancias coñecidas como perturbadores hormonais ou disruptores endócrinos (EDC, Endocrine Disrupting Chemicals) constitúen un dos aspectos menos coñecidos do problema da contaminación planetaria. Aínda así, é dos que maiores repercusións están a ter na actualidade e no futuro, non só para a especie humana, senón para numerosas especies animais ao longo de todo o planeta. Trátase de compostos químicos de síntese, creados pola industria petroquímica principalmente, que demostraron ter un efecto desbaratador sobre o sistema endócrino, que é precisamente o encargado de regular numerosas funcións dos organismos vivos, desde o crecemento até a reprodución. As consecuencias da exposición a estes disruptores tradúcese, segundo o caso, en graves problemas de saúde: cancros relacionados coas hormonas (como o de mama, vaxina, útero, testículo ou próstata), anomalías no desenvolvemento de órganos sexuais, redución da calidade do esperma, redución do cociente intelectual, problemas de concentración e hiperactividade, hipotiroidismo (unha auténtica epidemia a nivel mundial, con máis de setecentos mil casos novos diagnosticados anualmente en España) e mesmo coma un dos factores causais doutra pandemia actual, a da obesidade. E só enumeramos, por brevidade e antropocentrismo, os detectados sobre a especie humana, mais tamén causa problemas moi graves a crustáceos, peixes, aves, réptiles, anfibios e mamíferos.

Ademais, este tipo de contaminantes conta cunhas características que os fan especialmente preocupantes: son bioacumulables, non só nun organismo senón ao longo da cadea trófica (biomagnificación), acumulándose máis canto máis preto da cúspide alimentaria está unha especie, como é o caso humano; son persistentes (moitos deles), é dicir, non se descompoñen doadamente e mantéñense durante décadas nos corpos dos animais humanos e non humanos, e mais no medio ambiente; tamén se estenden ao longo das xeracións, pois pasan de nais a fillos e fillas, e os danos transmítense mesmo até a terceira xeración; e, finalmente, os efectos negativos sobre a saúde poden producirse a doses moi baixas de exposición, o cal complica moito a prevención.

Os disruptores endócrinos son un tipo de contaminación especialmente preocupante por seren bioacumulables, biomagnificables, persistentes e con efectos transmisibles á descendencia

Porén, malia ser este un problema derivado da utilización de milleiros de substancias omnipresentes na vida cotiá nas sociedades industrializadas desde o primeiro terzo do século XX (podemos remontarnos ao famoso lema do Better Living Through Chemistry popularizado pola empresa química Dupont na década de 1930), apenas se leva estudando unhas tres décadas (o primeiro congreso internacional tivo lugar en 1991 por iniciativa da zoóloga Theo Colborn, quen elaborou a hipótese inicial). Isto, sumado a unha notable desidia das administracións públicas, fixo que as regulacións vixentes en materia de autorizacións para poñer no mercado novas substancias e produtos, así como os protocolos de analítica toxicolóxica, non contemplen máis ca unha ínfima parte destes problemas, e en ningún caso o chamado “efecto cóctel” que producen os EDC, como denuncia o Dr. Nicolás Olea, un dos maiores expertos neste campo, no seu recente libro Libérate de tóxicos. Guía para evitar los disruptores endocrinos.

Petroquímica

Así, por exemplo, non hai normativa ningunha que obrigue a especificar os centos de substancias aditivas que poden perturbar o noso sistema hormonal e que son rutineiramente empregadas na fabricación de calquera plástico (o tipo de plástico aparece habitualmente identificado como PP, HDPE, LDPE, PVC, PS, etc. embaixo do omnipresente trianguliño da reciclaxe, pero non así os seus copolímeros) e tampouco nas etiquetas da roupa fabricada con tecidos sintéticos derivados do petróleo (o ubicuo poliéster, por exemplo). A perturbación que producen é especialmente perigosa nas fases críticas de actuación das hormonas no proceso de formación do embrión ou nos primeiros anos de desenvolvemento das crianzas. Por iso as mulleres embarazadas e que aleitan, así como os proxenitores de nenos pequenos son obxecto das alarmas máis serias lanzadas polos científicos que estudan os EDC. Por desgraza, advirte o Dr. Olea, nin tan sequera moitos profesionais da medicina coñecen ben estes efectos nin como protexeren aos seus pacientes.

Ben é certo que, despois de varios anos de denuncia, eliminouse algunha destas substancias, como é o caso de varios praguicidas e do xa famoso BPA (bisfenol A), prohibido nalgún tipo de produto como os biberóns, mais esa mesma substancia segue presente en centos de produtos de uso cotián (nos tíckets que nos dan en calquera tenda ou os que nos obrigan a coller cando subimos a un autobús, sen ir máis lonxe). E, aínda por riba, seguen a existir literalmente centos doutros compoñentes autorizados que producen disrupción neses mesmos produtos ou noutros que contan coa marca CE que supostamente garante a seguridade dos produtos á venda na Unión Europea, ou mesmo aparecen empaquetando e contaminando produtos co selo oficial de “ecolóxicos” (caso do cartón ou plástico dos envases ou resinas epoxi coas que se verniza o interior das latas nas que se envasan). Estamos literalmente rodeados por estas substancias: nos aparellos electrónicos, nos adhesivos, nas pinturas, nos plásticos, na roupa, nos colchóns e coxíns, nos xampús, nos perfumes, nos DVDs, no tapizado de sofás ou coches, nos mobles, nos xoguetes... e mesmo como aditivos nos medicamentos que se receitan en pediatría (un exemplo: o butilhidroxitolueno, BHT, con aditivo á vitamina D). Así é que nos estudos de biomonitorización que se levaron a cabo aparecen centos delas no sangue e nos ouriños humanos de todo tipo de poboacións: literalmente mexamos plástico. Aínda que uns máis ca outros: os resultados en poboacións próximas a complexos petroquímicos son especialmente alarmantes. O libro de Nicolás Olea é un bo compendio destes produtos e que podemos facer para reducir na medida do posible a exposición, así como o web temático xestionado por Ecologistas en Acción, unha clásica referencia na Rede para a cidadanía preocupada pola saúde e polo medio ambiente.

O bisfenol A prohibiuse nalgúns produtos, mais segue presente en moitos outros. Ademais só é un de centos de substancias que perturban hormonalmente os nosos corpos

Outro dos maiores expertos e divulgadores desta cuestión a nivel mundial é o Dr. Leonardo Trasande, un profesor de pediatría neoiorquino fillo da diáspora galega, autor dun libro que trata de alertar sobre a cuestión e sobre as súas repercusións mesmo de tipo social e sobre a sustentabilidade: Sicker, Fatter, Poorer - The Urgent Threat of Hormone-Disrupting Chemicals on Our Health and Our Future... and What We Can Do About It. Trasande avisa “estes produtos químicos prodúcense e distribúense a escala masiva, están apenas regulados, e van seguir a sementar o caos nas nosas vidas, xeración tras xeración”.

Decrecimiento
Causas e consecuencias da fin do crecemento económico

A nosa civilización áchase nun intre final da súa historia, enfrontada á imposibilidade de seguir a medrar, mais cun ADN que a empuxa ao crecemento continuo.

Porque o problema dos disruptores endócrinos ten varios puntos de relación directa co problema da sustentabilidade e que afectan á nosa resiliencia como sociedades para encarar o futuro. En primeiro lugar trátase, na súa inmensa maioría, de substancias derivadas do petróleo, ese excepcional recurso fósil sobre o que montamos toda unha civilización insostible e con data de caducidade, e que ao mesmo tempo está a provocar o caos climático coa súa queima. En segundo lugar, está a supor unha carga para os sistemas sanitarios en todo o mundo descomunal e en crecemento, debido ao carácter persistente destas substancias, que seguirán perturbando as hormonas das nosas fillas e netos moito tempo despois de termos queimado o derradeiro barril de petróleo ou ter fabricado a derradeira chilindrada de plástico ou a derradeira manta de poliéster. En terceiro lugar, forma parte dos factores que están a levar a unha Sexta Extinción Masiva, pois afecta gravemente á capacidade reprodutiva e a outros aspectos da saúde de infinidade de especies, co que iso ten de grave para a sustentabilidade dos ecosistemas dos que toda a vida depende. E, en cuarto lugar, as vías para diminuírmos a exposición, son vías que á súa vez son fundamentais para a resiliencia e a creación de sociedades sustentables pospetróleo: non utilizar praguicidas de síntese; consumir alimentos frescos, locais, ecolóxicos e a granel; reducir ou eliminar o consumo de plásticos, sobre todo aqueles que teñen contacto cos alimentos; vestir con fibras naturais non tratadas quimicamente; construír e rehabilitar as nosas vivendas con materiais naturais (bioconstrución)... Aínda que se cadra, nalgún caso, como o de non varrer as casas e utilizar en troques modernos aspiradores con filtros HEPA, ou a constatación de que a lactancia materna é unha vía importante de traspaso de contaminantes entre nai e fillos (véxase o libro do Dr. Olea), algunhas ideas atopen un complicado encaixe nesa necesaria vía cara á descomplexización e á volta ás solucións tradicionais e non industriais (ou, cando menos, low-tech).

A maioría das recomendacións dos expertos para reducir a nosa exposición aos disruptores endócrinos coinciden con medidas para mellorarmos a nosa resiliencia e sustentabilidade

Isto demostra novamente que a volta ao pasado preindustrial non é factible nos mesmos termos neste futuro postindustrial no que imos ter que lidar cunha herdanza tóxica ubicua, persistente e invisible. Xa que logo, vólvese crucial e urxente, se queremos facilitar un futuro de baixa complexidade e baixo consumo enerxético (que terá especial incidencia no sector sanitario), aplicar con rigor o principio de precaución e liberarnos canto antes, de maneira drástica, destes disruptores endócrinos que seguen a ser introducidos no mercado cada ano en cantidades de centos ou milleiros por cada un que tímida e parcialmente retiran as autoridades. Unha loita até o de agora moi desigual e na que o noso futuro, malia o heroico esforzo das persoas investigadoras e médicas que alertan á sociedade destes perigos, vai perdendo por goleada.

Decrecimiento
Sistema sanitario, emerxencias médicas, complexidade e enerxía

Un hospital utiliza máis enerxía por metro cadrado que calquera outro edificio. Pero este fluxo de enerxía fósil e recursos ten os días contados.

Sobre este blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas las entradas
Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra en tu cuenta.

Relacionadas

Salud mental
Sesgos en medicina Mujeres y consumo de psicofármacos: la medicalización de sus vidas
Las mujeres consumen el doble de psicofármacos que los hombres. Además de una mayor prevalencia de depresión o ansiedad, las especialistas avisan de sesgos de género en los diagnósticos.
Laboral
Lucha por un futuro mejor Trabajadores de Correos: “Antes te daba tiempo a hablar con la gente y hacer bien tu trabajo”
Tres personas trabajadoras de Correos hablan de mala salud laboral, bajas que no se cubren y 'amazonización' de la empresa para ponerla al servicio de las multinacionales.
Plástico
Medio ambiente Un estudio de nanoplásticos en cerebros humanos detecta un aumento pronunciado en ocho años
El análisis de 52 córtex frontales publicado en ‘Nature’ apunta a que la acumulación exponencial de plásticos en el ambiente estaría incrementando su abundancia en nuestros organismos.
#47345
12/2/2020 8:29

Os plásticos son a nova radioactividade.

0
0
Sobre este blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas las entradas
Migración
Migraciones Bruselas anuncia un nuevo proyecto de ley para acelerar las deportaciones de personas migrantes
La Comisión Europea ha presentado este martes un nuevo proyecto de ley que tiene como objetivo intensificar y acelerar las deportaciones de personas indocumentadas a sus países de origen o países de tránsito.
Badajoz
Derechos laborales Denuncian la privatización y precariedad en la muerte en el piso tutelado en Badajoz
Los sindicatos y consejos profesionales señalan que las subcontrataciones limitan los recursos humanos y materiales, poniendo en riesgo a menores y profesionales.
Comunidad de Madrid
Privatización de los servicios sociales Ayuso propone 40 residencias privatizadas en una comunidad donde solo el 5% son públicas
El gobierno de la Comunidad de Madrid planea la construcción de 40 residencias cuya gestión estará en manos de empresas privadas. Partidos políticos, sindicatos, ONG y colectivos sociales se unen para oponerse a este nuevo “plan privatizador”.
Toledo
Medio ambiente El vecindario de Seseña lucha contra una planta de asfalto que se instalará a 650 metros de sus casas
Tan solo falta un informe de la Junta de Comunidad de Castilla-La Mancha para que se comience a levantar una planta de asfalto cerca de las viviendas de este pueblo de Toledo.
Pueblo kurdo
Siria Las milicias kurdas firman un acuerdo ambiguo con Damasco en un Estado sirio aún sin definir
Las Fuerzas Democráticas Sirias (SDF), lideradas por los kurdos, y el Gobierno de Al Jolani han firmado un acuerdo que promete estabilidad, pero que deja más preguntas que respuestas.
Huelva
Medio ambiente Un fondo de inversión amenaza Doñana con la construcción de un proyecto gasístico
Los ecologistas alertan sobre los peligros ambientales de la petición del nuevo sondeo asociado al almacenamiento de gas natural Marismas, promovido por Trinity Energy Storage, en el que participa el fondo de inversión Teset Capital

Últimas

Formación El Salto
Formación Escritura situada: creación literaria para trazar un relato colectivo
El Salto propone un curso para desbordar los límites del periodismo. Con esta formación, nos adentramos en la escritura creativa de la mano de Sarah Babiker, Marisa Mañana y Gloria Fortún, en una formación coordinada por Patricia Reguero.
Ecuador
Ecuador Los derechos de la naturaleza en Ecuador, una “luz de esperanza” en la lucha por el medio ambiente
El derecho de la naturaleza, una figura jurídica introducida en la Constitución de Ecuador, está sirviendo para frenar proyectos que atentan contra los ecosistemas. Así ocurrió en el Bosque Los Cedros, en el norte de este país sudamericano.
Galicia
Galicia La Xunta del PP ejecuta su última maniobra para hacerse con el control total de la TVG
El PP lleva al Parlamento la nueva ley de medios que otorga al Gobierno gallego la capacidad de elegir al director de la cadena sin mayoría cualificada, elimina la fiscalización de contenidos por profesionales y abre la puerta al castellano.
Rusia
Guerra en Ucrania Kagarlitsky, desde la cárcel, sobre las negociaciones de alto el fuego: “Sin liberación de presos no hay paz”
Borís Kagarlitsky es una de las figuras más reputadas de la izquierda rusa. Desde 2023 escribe desde la cárcel. El Salto publica dos cartas recientes ante la perspectiva de un alto el fuego en la guerra que Rusia sostiene con Ucrania.

Recomendadas

Galicia
Galicia La Xunta entorpece el acceso a más de 8.500 contratos que suman 57 millones de gasto
La Axencia de Doazón de Órganos e Sangue indexa miles de pagos sin concepto e imposibilita su fiscalización. La Xunta de Alfonso Rueda aduce que la opacidad es causada por “un fallo de codificación”. Sin embargo, esa práctica se repite desde 2018.
Islamofobia
Religión El aumento de vetos al hiyab en escuelas reaviva el debate sobre la islamofobia en España
Cada vez son más los centros educativos que están vetando estas prendas propias de la cultura musulmana a través de disposiciones en sus protocolos internos.
Fronteras
Fronteras Sombras en el acuerdo de cesión de competencias pactado por el PSOE y Junts
El acuerdo sobre transferencia de las competencias en materia de migración entre PSOE y Junts encuentra el 'no' de Podemos y de organizaciones de migrantes y el 'sí' con matices de la izquierda independentista y de Sumar.
República del Sudán
Belkis Wille “En Sudán hay milicias practicando violaciones a gran escala contra mujeres y niñas”
Belkis Wille, investigadora de Human Rights Watch, denuncia los abusos de grupos armados como las Fuerzas de Apoyo Rápido en el conflicto sudanés, donde se registran crímenes tanto de esclavitud sexual como de sometimiento mediante violaciones.